Thực trạng và nguyên nhân

Trong các năm gần đây, các quốc gia ở thượng nguồn đã và đang đẩy mạnh việc khai thác sử dụng nước trên các sông liên quốc gia trên lưu vực sông Mê Công. Đặc biệt, hoạt động đắp đập, chặn dòng, xây dựng công trình thủy điện và vận hành của các nhà máy thủy điện ở thượng nguồn lưu vực sông Mê Công đã và đang là nguy cơ trực tiếp làm suy giảm nguồn nước chảy vào Việt Nam, đe dọa an ninh nguồn nước của nước ta.  Tính đến cuối năm 2019, Trung Quốc đã hoàn thành 11 công trình thủy điện. Lào và Campuchia cũng đã có 11 dự án thủy điện trên dòng chính được đề xuất xây dựng. Trong đó, Lào dự kiến xây dựng xây dựng 09 công trình (trong đó có 02 công trình đã chính thức đang vận hành là Xay-nha-bu-ly và Đôn-Sa-hông); Campuchia nghiên cứu, xây dựng 02 nhà máy thủy điện trên dòng chính sông Mê Công là Sambor và Stungtreng. Bên cạnh đó, Thái Lan cũng đang nghiên cứu một số dự án chuyển nước trong lưu vực và ra ngoài lưu vực với quy mô lớn như chuyển nước từ lưu vực sông Mê Công sang lưu vực sông Chao Phraya khoảng và các phương án chuyển nước từ dòng chính sông Mê Công phục vụ phát triển tưới cho vùng Đông bắc Thái Lan v.v.

Các giải pháp đã thực hiện

Thực hiện Nghị quyết số 24-NQ/TW ngày 03/6/2013 của Trung ương Đảng về chủ động ứng phó với BĐKH, Nghị quyết số 142/2016/QH13 của Quốc hội ngày 12/4/2016 về Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2016 - 2020: “Kiên trì đấu tranh bảo vệ lợi ích quốc gia trong quản lý, sử dụng bền vững nguồn nước sông Mê Công”; thực hiện chỉ đạo của Chính phủ và căn cứ thực trạng, quy hoạch công trình thủy điện trên sông Mê Công, Bộ đã phối hợp với các Bộ ngành triển khai thực hiện một số công việc chủ yếu sau:

Chính phủ Việt Nam đã mời Chính phủ Lào và Campuchia cử chuyên gia tham gia tiến hành “Nghiên cứu đánh giá tác động của các công trình thủy điện trên dòng chính sông Mê Công” nhằm tạo cơ sở khoa học để trao đổi với các quốc gia ven sông khác về kế hoạch xây dựng các công trình thuỷ điện dòng chính hướng tới sử dụng hiệu quả và bền vững nguồn tài nguyên nước sông Mê Công. Nghiên cứu do Tư vấn quốc tế DHI của Đan Mạch thực hiện đã kết thúc vào tháng 12 năm 2015. Kết quả nghiên cứu chính như sau: (1) Kịch bản toàn bộ 11 công trình thuỷ điện dòng chính: dòng chảy sụt giảm từ 34-41%; xâm nhập mặn vào sâu thêm trên các sông Tiền và sông Hậu từ 7-13 km; tổng lượng phù sa bùn cát giảm tới 64%; tổng lượng chất dinh dưỡng giảm tới 67%; sản lượng đánh bắt thuỷ sản giảm tới 51% và tác động tới đa dạng sinh học; (2) Có thêm các thủy điện dòng nhánh: ngoài tác động như kịch bản trên thì: phù sa bùn cát giảm tới 65%, thuỷ sản  giảm tới 52%; (3) kịch bản có thêm chuyển nước rà ngoài lưu vực của Thái Lan thì ngoài tác động như các kịch bản trên còn làm dòng chảy sụt giảm tới 47%, xâm nhập mặn vào sâu thêm tới 17km trong mùa khô.

Ủy ban sông Mê Công quốc tế cũng đã tiến hành nghiên cứu về quản lý và phát triển bền vững lưu vực sông Mê Công baogồm cả tác động của các công trình thủy điệntrên dòng chính (hoàn thành năm 2017) và cũng cho kết quả tác động rất nặng nề, đặc biệt về suy giảm phù sa bùn cát và thủy sản xuống hạ du Châu thổ sông Mê Công

Giải pháp triển khai trong thời gian tới

Tăng cường hợp tác Mê Công - Lan Thương; các hợp tác song phương; hợp tác Ủy hội Mê Công quốc tế.

Tiếp tục đưa vấn đề phát triển thủy điện dòng chính vào các thỏa thuận cấp cao với Lào và Campuchia; đẩy mạnh theo dõi, giám sát các tác động của thủy điện dòng chính thông qua mạng giám sát của Ủy hội sông Mê Công quốc tế hướng tới thống nhất một quy trình vận hành liên hồ chứa phù hợp với lợi ích của các bên; chủ động đối thoại với các nước bạn về kế hoạch và tình hình triển khai các công trình thủy điện dòng chính theo các kênh hợp tác đa phương và song phương, chủ động xây dựng kế hoạch hành động thích ứng với các tác động; tăng cường hoạt động xây dựng các công cụ hỗ trợ ra quyết định như: tăng cường theo dõi giám sát tác động trong nước; xâydựng cơ sở dữ liệu lưu vực; xây dựng các công cụ theo dõi, giám sát và đánh giá tác động...;

Uỷ ban sông Mê Công Việt Nam tiếp tục đề nghị các quốc gia thành viên Uỷ hội thực hiện nghiêm túc Hiệp định Mê Công năm 1995, bộ Quy chế sử dụng nước của Uỷ hội, các Tuyên bố chung về kết quả tham vấn của các dự án thuỷ điện trên dòng chính sông Mê Công (Pắc Beng, Pắc Lây, Luông Phra-bang) và các Kế hoạch hành động thực hiện Tuyên bố chung; đề nghị phía Lào thường xuyên cập nhật, cung cấp thông tin số liệu có liên quan trong suốt quá trình xây dựng và vận hành, phối hợp với Ủy hội sông Mê Công quốc tế trong xây dựng quy trình vận hành liên hồ cho toàn bộ bậc thang thủy điện dòng chính; nỗ lực giảm thiểu và khắc phục các tác động bất lợi tiềm tàng có tính xuyên biên giới.

Hoàn thiện việc xây dựng, đàm phán và ký kết Hiệp định về Quy chế sử dụng nước dọc biên giới giữa Chính phủ nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam và Chính phủ Vương quốc Campuchia nhằm sử dụng bền vững tài nguyên nước, bảo vệ môi trường; quản lý, phòng, chống và giảm nhẹ các tác động của lũ và hạn và các tác hại liên quan đến nước vì lợi ích chung.