Sau khi Việt Nam tuyên bố tiến hành công cuộc đổi mới toàn diện đất nước (từ năm 1986 đến nay), quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa nền kinh tế gắn với hoàn thiện thể chế KTTT luôn được chú trọng và từng bước phát triển phù hợp với tiến trình đổi mới và hội nhập của nền kinh tế. Tuy nhiên, do đây là quá trình khó khăn và phức tạp, cần phải thực hiện từng bước để đúc rút lý luận, kinh nghiệm. Trong khi đó, những vấn đề về đất đai, tài nguyên thiên nhiên, môi trường đều là những vấn đề phức tạp, gắn liền với lịch sử phát triển đất nước nên việc đổi mới phải hết sức thận trọng. Chính vì vậy, việc chuyển đổi từ tư duy quản lý theo cơ chế bao cấp, xin - cho sang cơ chế thị trường trong quản lý tài nguyên thiên nhiên, BVMT cũng cần phải xem xét kỹ lưỡng. Cùng với đó, BĐKH là vấn đề mới, có tính toàn cầu, nhưng lại ảnh hưởng trực tiếp đến các hoạt động kinh tế - xã hội, các vùng, miền tác động trực tiếp tới hoạt động kinh tế. Đặc biệt, thực trạng của nền kinh tế cũng tồn tại nhiều vấn đề đặt ra liên quan đến khai thác, sử dụng hiệu quả đất đai, tài nguyên thiên nhiên, BVMT và ứng phó với BĐKH trong nền KTTT định hướng XHCN và hội nhập quốc tế.

Trước những vấn đề đặt ra ở trên, nhiều đề tài, dự án, chương trình nghiên cứu về lý luận do Hội đồng lý luận Trung ương, Ban Kinh tế Trung ương, Ban Tuyên giáo Trung ương, các Viện nghiên cứu, trường Đại học đã được triển khai. Những kết quả đó đã góp phần cung cấp luận cứ khoa học vững chắc cho Đảng, Chính phủ về vị trí, vai trò và mối quan hệ giữa tài nguyên, môi trường và biến đổi khí hậu trong tiến trình CNH, HĐH, ĐTH nền kinh tế. Đến nay, trên khía cạnh lý luận cho thấy vị trí, vai trò của đất đai, tài nguyên thiên nhiên, môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu trong nền kinh tế đã được xác định rõ, tạo cơ sở cho hoạch định các chủ trương, chính sách để giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa tăng trưởng, phát triển kinh tế với quản lý, sử dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu. Cụ thể như sau: (i) tài nguyên được xác định là tài sản quốc gia, là nguồn lực, nguồn vốn tự nhiên đặc biệt quan trọng để phát triển đất nước; (ii) Môi trường là vấn đề toàn cầu. Bảo vệ môi trường vừa là mục tiêu vừa là một nội dung cơ bản của phát triển bền vững; (iii) biến đổi khí hậu là vấn đề toàn cầu, là thách thức nghiêm trọng đối với toàn nhân loại trong thế kỷ 21. Ứng phó với biến đổi khí hậu phải được đặt trong mối quan hệ toàn cầu; không chỉ là thách thức mà còn tạo cơ hội thúc đẩy chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng phát triển bền vững. Phải tiến hành đồng thời thích ứng và giảm nhẹ, trong đó thích ứng với biến đổi khí hậu, chủ động phòng, tránh thiên tai là trọng tâm; (iv) Thống nhất tư tưởng, nhận thức về vị trí, vai trò và tầm quan trọng đặc biệt của biển đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong toàn Đảng, toàn dân và toàn quân. Biển là bộ phận cấu thành chủ quyền thiêng liêng của Tổ quốc, là không gian sinh tồn, cửa ngõ giao lưu quốc tế, gắn bó mật thiết với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; (v) Khí tượng thủy văn là lĩnh vực quan trọng góp phần giám sát biến đổi khí hậu, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội đa mục tiêu.